آیا صادق هدایت روشنفکر بود؟

قبل از وارد شدن به بحث اینکه هدایت یک روشنفکر بود یا نه، ضروری است تعریف مختصری از واژه روشنفکر و ویژه گیهایی یک فرد روشنفکرارائه دهیم. در دوران مشروطیت و قبل ازآن به افرادی تحصیلکرده، نویسنده، هنرمند و اهل خرد و اندیشه منورالفکر می گفتند. با تحولات اجتماعی و سیاسی و پیدایش احزاب و سازمانهای سیاسی بعد از سقوط سلسله قاجاروآغاز سلطنت پهلوی  که درمیهنمان بوجود آمد گویا اولین بار در نوشتجات و اعلامیه های حزب توده ایران واژه روشنفکر به کار گرفته شد. پیشینه واژه روشنفکربرمی گردد به کلمه[ انتلکتوئل] در زبان فرانسه که این صفت به افراد با خرد، هوشمند و کسانی که برای رسیدن به اهدافشان از منطق واندیشه بهره می گرفتند اطلاق می شد.

به واقع واژه روشنفکر با بار معنا یی امروزآن بعد از انقلاب فرانسه و عصر روشنگری در سپهر سیاسی جهان مطرح گردیده است. از سویی نیک می دانیم که اولین افراد  منتسب به این قشر اجتماعی، تحصیلکردگان، دانشگاهیان و نویسندگان بودند. این گروهی که بر شمردیم از طبقات اشراف و بورژوازی جامعه محسوب می شدند که توانسته بودند دردانشگاههای معتبر جهان تحصیل کنند و زمقام و منصب بالایی برخوردارگردند .امروزه با فهمی که ازعنصر روشنفکربه دست آمده ومورد پذیرش اندیشه ورزان اجتماعی قرار گرفته، ژان پل سارتر فیلسوف و نویسنده فرانسوی را چه بلحاظ نظری ونقش اجتماعی، می توان بعنوان یکی از شاخص ترین  روشنفکران جهان نام برد . 

ویژه گیهای خاصی که در زمانه ما فرد و یا افرادی منتسب به قشر روشنفکرجامعه ازآن برخوردارند، شاید بتوان اینگونه خلاصه کرد.

روشنفکر کسی است که به کاراندیشیدن و پرسشگری می پردازد. این اندیشیدگی بردانش علمی وعقلی استواراست. نقادی وآسیب شناسی اجتماعی نظامهای سیاسی نابرابر وآزادی ستیزازمشخصه های بارزیک روشنفکراست. یک روشنفکردرک وشناخت علمی ومنطقی از واقعیات جامعه اش دارد و به بیان دیگر حرکت تاریخ پردرد ورنج مردمانش را می داند. التزام و مسؤلیت پذیری در قبال آگاهانیدن وهدایت اجتماعی مردم جانمایه سرشت درونی یک روشنفکر است. یک روشنفکر نمی تواند مروج افکار پوسیده،خرافات واوهام در جامعه باشد، اوبا هرگونه افکار وعقاید مذهبی کفک زده که اذهان توده ها را تخدیرمی کند مخالف است.یک روشنفکردریوزگی و نوکرمنشی دربرابر قدرت حاکم را به سفله پروران وعمله رژیم واگذارمی کند و با هرگونه ستمگری علیه مردم و اهل قلم و اندیشه مبارزه می کند.

اما هدایت، با مطالعه و کنکاش در آثار هدایت به روشنی در می یابیم که هدایت بسیاری از ویژه گیهایی که برای یک روشنفکربرشمردیم در خود دارد. او با جهل وخرافه گرایی دشمنی آگاهانه ای دارد. در برابر قدرت حاکم وهیچ فرد مستبد و زورگویی کرنش نمی کند. درک وشم تیزادبی دارد و اعمال استبداد، خرافه و اوهام گرایان را درداستانهایش به ریشخند  و تمسخرمی گیرد. درابراز نظریاتش بی باک و صریح است. آسیبهایی اجتماعی جامعه اش را به درستی می شناسد وبا بیان آنها در آثارش به این دملهای چرکین نیشتر می زند.

از دیگر مشخصه های ویژه هدایت این بود که با دنیای جهانی روشنفکری آن زمان ارتباط تنگاتنگی داشت. بسیاری از کتابها و مجلات روشنفکری جهان و خصوصأ فرانسه را می خواند. هدایت استبداد ستیز بود وشناخت دقیقی از قدرت مسلط زمانه اش داشت. بی تردید اوبه التزام و مسؤلیت یک روشنفکرواقعی پایبند بود.

گرچه هدایت عمرزیادی نکرد[ ۴۸ سال] و زندگی پرفراز و نشیب بد فرجامی داشت، اما نقش و جایگاه بلندی که او درعرصه روشنفکری وداستانویسی مدرن میهنمان داشت کتمان ناپذیر است.

در پایان بخشی از کتاب[ حاجی آقا] هدایت را در پائین می آورم که التزام و تعهدش به یک روشنفکر واقعی وشأن ومنزلتی که برای اهل قلم قائل  بود به وضوح  ببینید:

منادی الحق خطاب به حاجی آقا که از او خواسته است شعری در مدح او بنویسد می گوید: حاجی آقا.. در این محیط پست احمق نواز سفله پرور ورجاله پسند که شما رجل برجسته آن هستید و زندگی را مطابق حرص و طمع و پستی ها و حماقت خودتان درست کرده اید وازآن حمایت می کنید[ خامنه ای ورجاله هایش] من در این جامعه که به فراخورزندگی امثال شما درست شده نمیتوانم منشأ اثر باشم. وجودم عاطل و باطل است.چون شاعر های شما هم باید مثل خودتان باشند. اما افتخار می کنم که در این چاهک خلا که بقول خودتان درست کرده اید و همه چیزباسنگ دزدها طرارها و جاسوسها سنجیده و لغات مفهوم و معانی خود را گم کرده، درین چاهک هیچکاره ام. توی این چاهک فقط شماها حق دارید که بخورید و کلفت بشوید. آیا شاعر گدا و متملق است یا شماها که دائمأ دنبال جامعه موس موس می کنید و کلاه مردم را بر می دارید و بوسیله عوامفریبی از آنها گدایی می کنید. قائل است.

 کتابهای هدایت را می توانید از این آدرس دانلود کنید.

https://bofekor.wordpress.com