فلسفه ابن رشد

دين و فلسفه

يكى از دستاوردهاى مهمّ ابن رشد⁶ كوشش وى براى نشان دادن هماهنگى ميان جهان بينى دينى و فلسفى و به ديگر سخن، آشتى دادن عقل و ايمان است.  بدين سان، وى براى از ميان برداشتن درگيرى هاى ساختگى ميان جهان بينى فلسفى و دينى، كه غزالى بيش از همه به آتش آن دامن زده بود، نوشته هاى مهمى پديد آورد كه در هر جا، به پيوند ميان عقل و ايمان و دين و فلسفه پرداخته است. هسته مركزى نظريات ابن رشد در اين زمنيه آن است كه فلسفه ويژه نخبگان و شريعت براى همگان يا عامه مردمان و به تعبير خود وى، براى «جمهور» است. هدف دين يا شريعت، سعادت عامّه مردم و هدف فلسفه بعضى از آن هاست. يا چنان كه خود وى مى گويد، «فلسفه هدفش تعريف سعادت عقلى بعضى از انسان هاست و اينان اند كه بايد حكمت را بياموزند. اما شرايع قصدشان آموزاندن همه مردمان است.»⁷

راه حلّ تعارض علم و دين

به نظر ابن رشد، اين تعارض به اين صورت قابل رفع است كه از معناى حقيقى گزاره هاى علمى، كه در متون مقدس آمده و بطلان آن توسط علوم بشرى معلوم شده و خلاف آن ثابت گرديده است، دست برداريم و آن ها را حمل بر مجاز كنيم. او براى روشى كه برگزيده به قرآن استدلال كرده است; زيرا قرآن نظر عقلى را واجب دانسته و اين به فراگرفتن فلسفه منجر مى شود. آن گاه او به اين نكته مى پردازد كه مردم از حيث نظر و قريحه يكسان نيستند و به همين روى، در شرع، ظاهر و باطن وجود دارد و براى درك باطن قرآن، نياز به قواعدى است كه متفكر بايد از آن بهره گيرد تا بتواند به تأويل اقوال شرع نايل آيد و ظواهر آيات و عقايد را، كه شرع براى عامّه مردم خواسته است، بشناسد.

«چون اين شريعت حق است و همگان را به نگرش و پژوهش فرا مى خواند و به شناخت حقيقت رهنمون مى شود، ما امّت مسلمان قطعاً مى دانيم كه نظر برهانى به مخالفت با آنچه از سوى شرع آمده است، نمى انجامد; زيرا حقيقت هرگز با حقيقت مخالف نمى شود، بلكه موافق آن است و بر آن گواهى مى دهد»;¹⁴ يعنى:  علم موافق با دين است و دين موافق با علم. اما در قرآن و احاديث، عباراتى است كه در ظاهر، با حقايق فلسفه مخالفت مى نمايد و مى پندارند كه فلسفه ضدّ دين است. ولى اين ها در واقع، چيزى جز ظاهر آن عبارت نيست و بايد آن ها را تأويل كرد.

«تأويل بيرون آوردن دلالت لفظ از معناى حقيقى به معناى مجازى است، بى آن كه مُخلِّ شيوه معتاد زبان عربى در اين باره باشد; مانند نام گذارى چيزى به نام چيزى همانند آن يا علّت آن يا نتيجه آن يا مقارن آن يا ديگر چيزهايى كه در تعريف اقسام سخن مجازى برشمرده شده است.»¹⁵